21 ตุลาคม 2556

เม่นทะเลจิ๋ว: ดัชนีบ่งชี้ความสะอาดของพื้นทะเล

โดย ดร.สุเมตต์ ปุจฉาการ
งานวิจัยความหลากหลายทางชีวภาพทางทะเล ฝ่ายวิจัยวิทยาศาสตร์ทางทะเล
สถาบันวิทยาศาสตร์ทางทะเล มหาวิทยาลัยบูรพา

เม่นทะเลจิ๋วเป็นเม่นทะเลที่มีขนาดเล็กที่สุดในโลกแต่ละชนิดมีขนาดความยาวเปลือกไม่ถึง 1 เซนติเมตร ลักษณะทางอนุกรมวิธานจัดอยู่ในพวกเหรียญทะเล (Order Clypeasteroidea) เปลือกเป็นรูปกลมรี มีหนามเป็นแท่งใสอยู่ทั่วตัว ปากและทวารหนักอยู่ตรงกลางเปลือก อวัยวะหายใจรูปกลีบดอกไม้อยู่ด้านตรงข้ามปากและไม่มีขอบเขตชัดเจน เม่นทะเลจิ๋วมีสมาชิกอยู่ประมาณ 25 ชนิด ในน่านน้ำไทยพบ 3 ชนิด ได้แก่ วงศ์ Echinocyamidae 1 ชนิดคือ Echinocyamus crispus Mazzetti, 1894 พบทางฝั่งทะเลอันดามัน และวงศ์ Fibulariidae 2 ชนิดคือ Fibulariella acuta (Yoshiwara, 1898) พบทางฝั่งอ่าวไทยและ Fibulariella angulipora (Mortensen, 1948) (ดังรูป) พบทั้งฝั่งอ่าวไทยและทะเลอันดามัน โดยเฉพาะเม่นทะเลจิ๋วชนิด F. angulipora นี้ถูกค้นพบและบรรยายเป็นชนิดใหม่ของโลก ณ ชายฝั่งตำบลแสมสาร อ.สัตหีบ จ.ชลบุรี ถึงชายฝั่ง จ.ระยองเมื่อหกสิบห้าปีก่อน (พ.ศ. 2491) โดย Dr. Th. Mortensen ซึ่งท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญเม่นทะเลของโลกและเดินทางมาสำรวจอ่าวไทยหลายครั้งตลอดชีวิตการทำงานของท่าน

เม่นทะเลจิ๋วมีบทบาทสำคัญในระบบนิเวศพื้นท้องทะเล เป็นผู้พิทักษ์ความสะอาดโดยฝังตัวตื้นๆอยู่ใต้พื้นทะเลและไถลตัวกินดินตะกอนที่มีสารอินทรีย์ไปเรื่อยๆ แล้วแปรรูปสารอินทรีย์ให้มีขนาดเล็กลงเพื่อให้จุลินทรีย์อื่นๆย่อยสลายได้ต่อไป เป็นการหมุนวียนสสารต่างๆและรักษาระบบนิเวศพื้นทะเลให้สะอาดอยู่เสมอดังนั้นการพบเม่นทะเลจิ๋วจึงเป็นดัชนีบ่งชี้ถึงแนวโน้มความสะอาดและอุดมสมบูรณ์ของพื้นทะเลได้ทางหนึ่ง นอกจากนี้แล้วเม่นทะเลจิ๋วยังเป็นจุดเชื่อมต่อในห่วงโช่อาหารโดยพลีชีพเป็นเหยื่อเพื่อถ่ายทอดพลังงานให้กับสัตว์ผู้ล่าในลำดับชั้นสูงขึ้น เช่น ปลาวัว ปลาแพะ ดาวทะเล เป็นต้น

เมื่อเกิดปรากฎการณ์น้ำมันดิบรั่วไหลลงสู่ชายฝั่งทะเล จ.ระยองเมื่อราวปลายเดือนกรกฏาคม 2556 ที่ผ่านมา ผู้วิจัยได้รับทุนสนับสนุนวิจัยจากบริษัท พีทีที โกลบอล เคมิคอล จำกัด (มหาชน) ในการดำเนินงานวิจัยเรื่อง“การติดตามและเฝ้าระวังความหลากหลายทางชนิดและปริมาณสัตว์ทะเลหน้าดิน บริเวณชายฝั่งทะเล จ.ระยอง อันเนื่องมาจากเหตุการณ์น้ำมันดิบรั่วไหลลงสู่ทะเล” และได้ทำการเก็บตัวอย่างดินตะกอนเพื่อคัดแยกหาสัตว์ทะเลหน้าดิน โดยทำการเก็บตัวอย่างครั้งแรกปลายเดือนกันยายน 2556 ผลวิจัยเบื้องต้น พบสัตว์ทะเลหน้าดินที่ไม่มีความสำคัญทางเศรษฐศาสตร์แต่มีคุณค่าทางระบบนิเวศ เช่น เม่นทะเลจิ๋ว ไส้เดือนทะเล ปูลมน้ำลึก ปูตัวแบน ดาวเปราะ เหรียญทะเล เป็นต้น ส่วนสัตว์ทะเลหน้าดินที่มีความสำคัญทางเศรษฐศาสตร์ เช่น ลูกกั้งตั๊กแตน การพบเม่นทะเลจิ๋วในครั้งนี้จึงยืนยันได้ว่าสภาพพื้นทะเลของชายฝั่งระยองยังคงมีสัตว์ทะเลที่ปรากฎเมื่อหกสิบกว่าปีก่อน และผลกระทบจากกรณีน้ำมันดิบรั่วไหลซึ่งผ่านมาแล้วเกือบสองเดือน อาจจะไม่ส่งผลกระทบต่อเม่นทะเลจิ๋วนี้ อย่างไรก็ตามต้องมีการติดตามเฝ้าระวังชุมชนสัตว์ทะเลหน้าดินอย่างต่อเนื่องต่อไป

เม่นทะเลจิ๋วถึงแม้จะมีขนาดเล็กจิ๋วไม่ถึง 1 เซนติเมตรแต่ภาระกิจมิได้เล็กตามตัวแต่เป็นภาระอันยิ่งใหญ่ในการให้บริการในระบบนิเวศพื้นทะเล เปรียบเสมือนฟันเฟืองเล็กๆที่คอยหมุนขับเคลื่อนให้ระบบนิเวศพื้นทะเลเข้าสู่ภาวะสมดุลย์ทางธรรมชาตินำมาซึ่งความสะอาดและอุดมสมบูรณ์ของพื้นท้องทะเล

ขอขอบพระคุณ
บริษัท พีทีที โกลบอล เคมิคอล จำกัด (มหาชน) ในการให้ทุนสนับสนุนการวิจัย และมหาวิทยาลัยบูรพาในการสนับสนุนและประสานงานการขอรับทุนสนับสนุนให้แก่คณะผู้วิจัย

เอกสารอ้างอิง

  • Miskelly A. 2002. Sea Urchins of Australia and the Indo-Pacific. Capricornica Publication, Sydney, Australia. 180 p.
  • Mortensen T. (1948) Monograph of the Echinoidea. IV(2). Clypeasteroida. Copenhagen, 471 pp, 224-225.
  • Putchakarn, S. and P. Sonchaeng. 2004. Echinoderm Fauna of Thailand: History and Inventory Reviews. Science Asia. 30(4): 417-428.
  • Kroh, A. 2013. Fibulariella angulipora (Mortensen, 1948). In: Kroh, A. & Mooi, R. (2013) World Echinoidea Database.
    Accessed through: World Register of Marine Species at http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=513281 on 2013-09-29